Wie was Philo van Alexandrië?
Philo van Alexandrië leefde in de eerste helft van de eerste eeuw en was een Joods filosoof die werkzaam was in Alexandrië, een belangrijk centrum van hellenistische cultuur en geleerdheid. Hij was diep geworteld in de Hebreeuwse Schrift, maar evenzeer gevormd door de Griekse filosofische traditie, met name het platonisme en het stoïcisme. Philo was een groot leraar; sinds Mozes had er geen man geleefd die zo’n diepgaande invloed had uitgeoefend op het ethische en religieuze denken van de westerse wereld.
Denken en methode
Philo is vooral bekend om zijn allegorische interpretatie van de Schrift. Hij zag de letterlijke tekst als een toegangspoort tot diepere, symbolische en spirituele betekenissen. Voor Philo waren rede en openbaring geen tegenpolen, maar complementaire wegen naar waarheid. God werd door hem opgevat als volkomen transcendent, terwijl de Logos fungeerde als bemiddelend beginsel tussen God en de wereld.
Philo als tijdgenoot van Jezus
In het verhaal wordt Philo genoemd als een van de grote denkers van die tijd, iemand die leefde binnen hetzelfde culturele en intellectuele klimaat als Jezus. Hoewel er geen aanwijzingen zijn voor een ontmoeting of directe invloed, vertegenwoordigt Philo een stroming waarin veel vragen speelden die ook in de boodschap van Jezus terugkeren: de relatie tussen God en mens, de rol van innerlijke transformatie en de spanning tussen wet en spirit.
Het was wel bijna gelukt, een ontmoeting, maar in hoofdstuk 9 lezen we:
Onder de vele mannen met wie Gonod zaken deed, bevond zich een zekere Joodse bankier, Alexander, wiens broer, Philo, een beroemde religieuze filosoof was in die tijd. Philo hield zich bezig met de prijzenswaardige maar buitengewoon moeilijke taak om de Griekse filosofie en de Hebreeuwse theologie te harmoniseren. Ganid en Jezus spraken veel over de leringen van Philo en verwachtten enkele van zijn lezingen bij te wonen, maar gedurende hun hele verblijf in Alexandrië lag deze beroemde Hellenistische Jood ziek op bed.
Verhouding tot de boodschap van Jezus
Philo zocht de waarheid primair via filosofische reflectie en symbolische uitleg, terwijl Jezus deze waarheid belichaamde en leefde in directe relatie tot mensen. Waar Philo het goddelijke benaderde via abstractie en concepten, bracht Jezus het goddelijke dichtbij in persoonlijke ontmoeting, ethisch handelen en concrete dienstbaarheid. In die zin markeert Philo een hoogtepunt van religieuze filosofie, terwijl Jezus een radicale vernieuwing van spirituele ervaring vertegenwoordigt.
Verhouding tot de leringen van Paulus
Veel, maar niet alle, inconsistenties van Philo, kwamen voort uit een poging om de Griekse mystieke filosofie en de Romeinse stoïcijnse leer te combineren met de legalistische theologie van de Hebreeën. Maar deze inconsistenties werden door Paulus herkend en wijselijk uit zijn prechristelijke basistheologie verwijderd. Philo effende het pad voor Paulus om het concept van de Paradijselijke Drie-eenheid, dat lange tijd sluimerend was geweest in de Joodse theologie, vollediger te herstellen.
Slechts in één opzicht liep Paulus achter op Philo of overtrof hij de leer van deze rijke en ontwikkelde Jood uit Alexandrië, en dat was de leer over verzoening en vergeving. Philo leerde dat verlossing en vergeving alleen mogelijk was door bloedvergieten. Maar de theorie van Paulus over de erfzonde, de leer van erfelijke schuld en aangeboren kwaad en de verlossing daarvan, was gedeeltelijk van Mithraïsche oorsprong en had weinig gemeen met de Hebreeuwse theologie, Philo’s filosofie of de leer van Jezus. Sommige aspecten van de leer van Paulus over de erfzonde en de verzoening waren van Paulus zelf afkomstig.
Betekenis in het verhaal
Philo fungeert in het verhaal niet als volgeling of tegenstander, maar als contextuele figuur die helpt begrijpen hoe uitzonderlijk de benadering van Jezus was. Zijn aanwezigheid onderstreept dat de wereld van Jezus niet intellectueel leeg of primitief was, maar juist rijk aan religieuze en filosofische zoektochten. Tegen die achtergrond wordt de eenvoud, directheid en kracht van de boodschap van Jezus des te opvallender.
Maar de grote stap die de overplanting van de leer van Jezus van Joodse naar niet-Joodse bodem markeerde, werd gezet toen de “Messias van het koninkrijk” de “Verlosser van de kerk” werd. De kerk werd een religieuze en sociale organisatie die voortkwam uit de activiteiten van Paulus en zijn opvolgers en was gebaseerd op de leer van Jezus, aangevuld met de ideeën van Philo en de Perzische leerstellingen over goed en kwaad.
Het ideale concept van Jezus mislukte dus grotendeels, maar op basis van het persoonlijke leven en de leringen van de Meester, aangevuld met de Griekse en Perzische concepten van eeuwig leven en uitgebreid met Philo’s leer over het tijdelijke in contrast met het spirituele, ging Paulus op pad om een van de meest vooruitstrevende menselijke organisaties op te bouwen die ooit op aarde heeft bestaan.
[Hoofdstuk 46: Latere ideeën over het koninkrijk]